13 sự kiện ít ai biết trong lịch sử kiến trúc khiến bạn bất ngờ

Lịch sử kiến trúc không chỉ có những công trình nổi tiếng

Khi nhắc đến lịch sử kiến trúc, nhiều người thường nghĩ đến những công trình đồ sộ, các kiến trúc sư tài danh hay những phong cách xây dựng đã thay đổi diện mạo của từng thời kỳ. Tuy nhiên, phía sau những công trình ấy còn có rất nhiều câu chuyện bất ngờ. Từ việc kiến trúc từng được đưa vào chương trình thi đấu Olympic, một món đồ chơi LEGO ra đời từ cảm hứng kết cấu công trình, cho đến việc ý tưởng ban đầu của trò chơi The Sims lại liên quan đến thiết kế nhà ở, tất cả cho thấy kiến trúc có sức ảnh hưởng rộng hơn chúng ta tưởng. Dưới đây là 13 sự kiện thú vị trong lịch sử kiến trúc có thể khiến bạn nhìn những công trình quen thuộc theo một cách hoàn toàn khác.

1. Kiến trúc từng là một nội dung thi đấu tại Olympic

Ngày nay, Olympic gần như gắn liền với các môn thể thao. Nhưng trong một giai đoạn của lịch sử, nghệ thuật cũng từng có vị trí trong Thế vận hội. Từ năm 1912 đến 1948, Olympic từng tổ chức các cuộc thi về kiến trúc, hội họa, điêu khắc, âm nhạc và văn học. Các tác phẩm tham dự phải có chủ đề liên quan đến thể thao.

Điều này đồng nghĩa với việc kiến trúc từng được xem là một lĩnh vực có thể cạnh tranh để giành huy chương Olympic. Đây là một trong những chương ít được nhắc đến nhưng rất đặc biệt trong lịch sử kiến trúc hiện đại.

2. Lincoln Logs có nguồn cảm hứng từ một công trình kiến trúc ở Tokyo

Lincoln Logs là bộ đồ chơi mô phỏng việc xây dựng bằng những thanh gỗ nhỏ. Điều thú vị là ý tưởng phía sau món đồ chơi này lại liên quan trực tiếp đến kiến trúc. John Lloyd Wright, con trai của kiến trúc sư Frank Lloyd Wright, được cho là đã lấy cảm hứng từ hệ kết cấu của Khách sạn Imperial ở Tokyo – công trình nổi tiếng do cha ông thiết kế. Từ một giải pháp kết cấu trong kiến trúc, ý tưởng đã được chuyển hóa thành món đồ chơi giúp trẻ em tự xây dựng những công trình thu nhỏ. Câu chuyện này cho thấy kiến trúc đôi khi không chỉ tạo nên những tòa nhà mà còn có thể trở thành nguồn cảm hứng cho các sản phẩm rất gần gũi với đời sống.

3. Hình học Penrose có những “người tiền nhiệm” từ nghệ thuật Hồi giáo

Các dạng hình học Penrose trở nên nổi tiếng trong toán học hiện đại nhờ khả năng tạo ra những mô hình lát gạch đặc biệt, không lặp lại theo cách thông thường. Điều đáng chú ý là nhiều thế kỷ trước khi những nghiên cứu này xuất hiện, các nghệ nhân Hồi giáo đã tạo ra những hoa văn hình học cực kỳ phức tạp trên các công trình kiến trúc. Đặc biệt, các mẫu gạch Girih cho thấy trình độ hình học và tư duy thiết kế đáng kinh ngạc của nghệ nhân thời Trung cổ. Những nghiên cứu hiện đại sau này đã giúp giới khoa học hiểu rõ hơn về mức độ tinh vi của các hệ thống hình học này.

4. LEGO từng tạo ra dòng gạch dành riêng cho kiến trúc

LEGO thường được biết đến như một món đồ chơi dành cho trẻ em. Tuy nhiên, hãng từng phát triển một hệ thống gạch đặc biệt có tên Modulex, hướng đến nhu cầu của giới kiến trúc và thiết kế. Hệ thống này xuất hiện vào năm 1963 với mục tiêu giúp việc dựng mô hình kiến trúc trở nên thuận tiện hơn. Các viên gạch được thiết kế theo một hệ tỷ lệ phù hợp với việc thể hiện mặt bằng và mô hình công trình. Dù không trở thành một dòng sản phẩm đại chúng lâu dài, Modulex vẫn là một ví dụ thú vị về sự giao thoa giữa kiến trúc, thiết kế và đồ chơi.

5. Maya Lin có mối liên hệ với một nữ kiến trúc sư tiên phong của Trung Quốc

Maya Lin là cái tên quen thuộc trong lịch sử kiến trúc và thiết kế tưởng niệm hiện đại, đặc biệt nhờ thiết kế Đài Tưởng niệm Cựu chiến binh Việt Nam tại Washington, D.C. Ít người biết rằng bà có quan hệ họ hàng với Lâm Huy Nhân (Lin Huiyin), một nhân vật quan trọng trong lịch sử kiến trúc Trung Quốc thế kỷ 20. Lâm Huy Nhân không chỉ hoạt động trong lĩnh vực kiến trúc mà còn tham gia nghiên cứu văn hóa và bảo tồn di sản. Mối liên hệ giữa hai thế hệ là một chi tiết đáng chú ý trong câu chuyện về những phụ nữ có ảnh hưởng đến kiến trúc châu Á và thế giới.

6. Một tòa nhà đã dành chỗ cho thang máy trước khi công nghệ sẵn sàng

Thang máy ngày nay là một phần không thể thiếu của các tòa nhà cao tầng. Nhưng vào thế kỷ 19, công nghệ này vẫn chưa hoàn thiện. Khi thiết kế Cooper Union Foundation ở New York vào năm 1859, Peter Cooper đã cho xây dựng một trục thang máy hình tròn trong công trình. Đáng chú ý, thiết kế này được chuẩn bị trước khi một hệ thống thang máy phù hợp thực sự tồn tại. Sau đó, những cải tiến của Elisha Otis trong công nghệ thang máy đã mở đường cho việc sử dụng thang máy an toàn hơn. Đây là một ví dụ điển hình cho tư duy kiến trúc hướng tới tương lai: công trình có thể được thiết kế để đón đầu công nghệ chưa hoàn thiện.

7. Một nhân viên bưu chính đã dành 33 năm xây “cung điện lý tưởng”

Không phải kiến trúc sư chuyên nghiệp nào cũng tạo ra những công trình đáng nhớ. Tại Pháp, Ferdinand Cheval đã dành khoảng 33 năm để xây dựng Le Palais Idéal. Ông vốn là một nhân viên bưu chính và thường xuyên nhặt những viên đá có hình dạng đặc biệt trong lúc đi phát thư. Thay vì bỏ qua chúng, Cheval mang đá về và từng bước xây dựng công trình theo trí tưởng tượng của mình. Le Palais Idéal ngày nay được xem là một công trình kiến trúc độc đáo và trở thành minh chứng cho sức sáng tạo có thể xuất hiện ngay cả bên ngoài giới kiến trúc chuyên nghiệp.

8. The Sims từng bắt đầu từ ý tưởng về một ngôi nhà

The Sims hiện là một trong những trò chơi mô phỏng cuộc sống nổi tiếng nhất thế giới. Nhưng nguồn gốc của nó lại gắn khá chặt với kiến trúc. Ý tưởng ban đầu của Will Wright liên quan đến việc thiết kế và mô phỏng không gian sống. Người chơi không chỉ xây dựng một căn nhà mà còn có thể quan sát cách các nhân vật sử dụng không gian đó. Những nhân vật mô phỏng ban đầu giống như một công cụ kiểm tra thiết kế: căn nhà có thuận tiện không, các phòng có được bố trí hợp lý không và con người sẽ phản ứng thế nào với môi trường sống? Từ một ý tưởng mang tính thiết kế, dự án dần phát triển thành The Sims – trò chơi mô phỏng cuộc sống được hàng triệu người biết đến.

9. Đài quan sát Empire State Building từng kiếm nhiều tiền hơn văn phòng

Các tòa nhà chọc trời thường được đánh giá dựa trên khả năng khai thác diện tích văn phòng. Tuy nhiên, Empire State Building cho thấy một nguồn doanh thu khác cũng có thể cực kỳ quan trọng. Đài quan sát trên tòa nhà thu hút lượng lớn khách du lịch muốn ngắm toàn cảnh New York từ trên cao. Theo số liệu năm 2014 được công bố, doanh thu từ khu vực quan sát đạt khoảng 111 triệu USD, tương đương khoảng 40% tổng doanh thu và cao hơn mức 104 triệu USD từ hoạt động cho thuê văn phòng. Điều này cho thấy một công trình kiến trúc nổi tiếng có thể tạo ra giá trị kinh tế không chỉ nhờ diện tích sử dụng mà còn nhờ trải nghiệm mà nó mang lại cho du khách.

10. Mohammed Atta từng được đào tạo về kiến trúc và quy hoạch đô thị

Một chi tiết gây chú ý trong tiểu sử Mohammed Atta là ông từng học kiến trúc và quy hoạch đô thị trước khi trở thành một trong những kẻ chủ mưu vụ khủng bố ngày 11/9/2001. Atta từng học tại Đại học Cairo và sau đó tiếp tục nghiên cứu về quy hoạch đô thị tại Đức. Thông tin này thường được nhắc đến khi nói về mối quan hệ giữa con người, đô thị và kiến trúc trong bối cảnh lịch sử hiện đại. Tuy nhiên, cần tránh diễn giải rằng kiến trúc hay quy hoạch có liên hệ nhân quả với hành vi khủng bố của ông ta.

11. Cincinnati có một hệ thống tàu điện ngầm gần như bị bỏ quên

Bên dưới Cincinnati, Ohio tồn tại những đường hầm và hạng mục từng thuộc một dự án tàu điện ngầm được khởi động vào đầu thế kỷ 20. Dự án được kỳ vọng sẽ tạo ra một hệ thống giao thông hiện đại cho thành phố. Tuy nhiên, nhiều khó khăn liên tiếp xuất hiện, từ Chiến tranh thế giới thứ nhất, tình hình kinh tế cho tới các tranh cãi chính trị. Kết quả là hệ thống không bao giờ được hoàn thành như kế hoạch. Ngày nay, những đường hầm còn lại trở thành một phần đặc biệt của lịch sử đô thị Cincinnati và là ví dụ điển hình về cách một dự án hạ tầng lớn có thể bị “đóng băng” bởi những biến động ngoài dự kiến.

12. Cái chết kỳ lạ của ông trùm bảng Ouija

William Fuld là một trong những nhân vật gắn liền với lịch sử thương mại hóa bảng Ouija. Năm 1927, Fuld tử vong sau khi rơi từ mái một nhà máy của mình. Câu chuyện trở nên kỳ lạ bởi trước đó ông từng kể rằng ý tưởng xây dựng nhà máy có liên quan đến việc sử dụng bảng Ouija. Sự trùng hợp này nhanh chóng trở thành một giai thoại nổi tiếng xoay quanh Fuld và chiếc bảng cầu cơ. Dù mang màu sắc huyền bí, câu chuyện cũng cho thấy cách những giai thoại cá nhân có thể dần trở thành một phần của lịch sử văn hóa gắn với một sản phẩm.

13. Vạn Lý Trường Thành có lịch sử kéo dài hơn 2.000 năm

Nói đến Vạn Lý Trường Thành, nhiều người hình dung đây là một công trình được xây dựng trong một giai đoạn thống nhất. Trên thực tế, hệ thống này hình thành qua nhiều thời kỳ lịch sử. Các công trình phòng thủ đầu tiên xuất hiện từ thời cổ đại, sau đó được nhiều triều đại tiếp tục xây dựng, mở rộng và sửa chữa. Vì vậy, Vạn Lý Trường Thành không phải một bức tường duy nhất được xây dựng cùng lúc mà là một mạng lưới công trình phòng thủ trải qua hàng nghìn năm lịch sử. Đây cũng là một trong những ví dụ rõ nhất cho thấy kiến trúc có thể tồn tại như một quá trình liên tục, thay vì chỉ là sản phẩm của một thời điểm nhất định.

Những câu chuyện nhỏ làm nên lịch sử kiến trúc

Nhìn qua 13 câu chuyện trên, có thể thấy lịch sử kiến trúc không chỉ được tạo nên bởi những nhà thờ, cung điện hay tòa nhà chọc trời. Kiến trúc có thể xuất hiện trong một món đồ chơi, ảnh hưởng đến ngành công nghiệp game, tạo ra những ý tưởng về công nghệ tương lai hay thậm chí trở thành nguồn thu lớn cho một biểu tượng du lịch. Đằng sau mỗi công trình còn là câu chuyện về con người, công nghệ, văn hóa và những ý tưởng đôi khi vượt xa thời đại của chính chúng. Có lẽ đó cũng là điều khiến kiến trúc trở nên hấp dẫn: mỗi công trình không chỉ là một không gian để sống và sử dụng, mà còn là một phần của lịch sử con người.